اهالی روستاهای مرزی تا کاخ ریاستجمهوری راهپیمایی کردند و گروهی به نمایندگی از آنان، یادداشتی حاوی خواستههایشان را به رئیسجمهور، شارل حلو، تسلیم کردند. رئیسجمهور نیز تدابیری را که دولت درباره همه مناطق لبنان و بهویژه، جنوب اتخاذ کرده و خواهد کرد، برای اینگروه توضیح داد و اظهار داشت که دولت در برابر مشکلاتی که با آن برخورد کرده است، کوتاه نخواهد آمد و تردید نخواهد کرد و یکی از اقدامات دولت، تأمین منابع مالی لازم برای تقویت ارتش و اتخاذ تدابیر دفاعی فراگیر است. دولت، همچنین، مجموعهای از تدابیر ویژه را درباره جنوب اتخاذ کرده است که از آن جمله است: اختصاص دهمیلیون لیره از اعتبارات عمرانی برای ساخت مسکن و پناهگاه و تأمین امکانات بازدارنده و ادامه رشد و توسعه اجتماعی و شتاب بخشیدن به اجرای پروژههای پیشبینیشده برای منطقه جنوب در بودجه سالانه مانند آبرسانی و برق و راهسازی و پروژههای کشاورزی و دادن مجوزهای بیشتر برای کشت توتون با روشهای مطالعهشده که امکان افزایش درآمد منطقه را با حفظ قیمت توتون خواهد داد. امام صدر به سبب موافقت نکردن اهالی با تشکیل گروهی برای دیدار با رئیسجمهور و اصرار تظاهرکنندگان بر شرکت دستهجمعی در دیدار با رئیسجمهور، با آنان همراهی نکرد.
جمعیت زنان جبلعامل مراسمی در مجلس اعلای شیعیان در حازمیه برگزار کرد. در این مجلس، امام صدر سخنرانی کرد. وی اظهار داشت که محبت باب گشایش است و زندگی به افراد بیعلاقه و بیحال عطایی نمیکند، بلکه به تلاشگران عطا میکند. وی در ادامهگفت: «زن از روزگاران قدیم در توطئهای که مردان برای تحقیر زن میچیدند، مشارکت داشته است و امروز پس از هزاران سال میبینیم که هنوز هم مرد، زن را چونان تابلویی هنری میبیند که روز و شبش را زینت میبخشد و به شایستگیها و امکانات او در به پیشبردن چرخ زمان و جامعه توجه نمیکند.» امام صدر، درباره وضع جنوب گفت: «این جمعیت با انتخاب نام جبلعامل سربلندی خود را نشان داد و به اوضاع بحرانی منطقه هم توجه دارد، زیرا بذر را رنج است که تولید میکند و بذر در زیر فشار خاک و آب میشکفد و رشد میکند و حتی انسان نیز با درد زایمان متولد میشود. انسان پس از سختی کشیدن میآموزد و ارتقا مییابد. حضرت مسیح نیز مولود سختیهای فرد و جامعه است و پیامبر ما محمدبنعبدالله نیز مولود سختیها و فشار قبیله و امت است.» وی بانوان این جمعیت را چنین مورد خطاب قرار داد: «تلاش شما برآمده از رسالت شماست و شکست شما شکست امت و شکست زن در تاریخ است و مانعی بر سر راه کسانی خواهد بود که پس از شما رو به تلاش خواهند آورد. کامیابی شما در گرو صبر و اخلاص و جدیت شما است.»
امام موسی صدر دیروز در رأس هیئتی شامل آقایان فضلالله دندش و دکتر احمد زروی و شماری از مسئولان مجلس اعلای شیعیان، بیروت را به مقصد کویت ترک کرد. در مراسم بدرقه امام صدر، عبداللطیف زین، وزیر کشاورزی، به نمایندگی از نخستوزیر و کمال حماده، مدیرکل اوقاف اسلامی،
اداری اعمال شد، هجده بازرس و ناظر از گروه سه به گروه دو ترفیع رتبه یافتهاند که فقط دو نفر شیعه در میان آنان بوده است که عبارتاند از حسن عواضه و اسدالله شراره. این وضع نشانه آشکاری از ظلم و محرومیتی است که در تشکیلات اداری به شیعیان تحمیل شده است و مهر تأییدی است بر گزارشهای آماری مجلس اعلای شیعیان و اظهارات امام موسی صدر در این زمینه.
این منابع توضیح دادند که این محرومیت اهتمام ویژه وزیران را برانگیخته است. ازهاینهرو، آنان در جلسه هیئت دولت نظر مسئولان را به این امر جلب و اشاره کردند که زیانی که در مرحله نخست تشکیلات جدید اداری به شیعیان وارد شد، تضییع حقوق این فرقه و اقدامی برخلاف قانون است و بهروشنی نشان میدهد که دولت قصدی جدی برای رفتار منصفانه با شیعیان ندارد. همچنین، وزیران شیعه در این جلسه ملاحظه کردند که تلاشهایی مزورانه در جریان بوده تا نام یکی از دو کارمند شیعه مشمول طرح تشکیلات جدید را حذف و نام کارمند دیگری را که شیعه نیست، جانشین کند و این امر موجب مخالفت و اعتراضشان شده است.
رئیسجمهور، شارل حلو، پس از اطلاع از این ماجرا، دخالت کرده و این تلاشها را ناکام گذارده و طرح تشکیلات اداری را به همان صورت اولیهاش امضا کرده است.
این بیانیه را اداره کل مجلس اعلای شیعیان صادر کرد:
با توجه به اوضاع گذشته و اوضاع و احوال کنونی و در برابر مصیبتهایی که اعراب و مسلمانان در کشورهایشان و بهویژه، لبنان در جنوب خود شاهد آن است، امام موسی صدر و مجلس اعلای شیعیان از برگزاری مراسم استقبال از مردم برای تبریک روز عید قربان عذر میخواهند و از خداوند طلب میکنند که چنین روزی برای امت تکرار شود درهحالیهکه خطر و نیرنگ صهیونیسم از آن رخت بربسته باشد.
هیئت اداری باشگاه فرهنگی ورزشی اجتماعی النجوم در جونیه از همگان دعوت کرد تا در جلسهای که شنبه شب در سالن سخنرانی مدرسه الرسل در جونیه برگزار میشود، شرکت کنند و به سخنرانی امام موسی صدر تحت عنوان «لبنان و سختیهای سرنوشتساز» گوش فرا دهند.
امام صدر به فعالیتی غیرمعمول برای حمایت از جنوب روی آورده است. وی دیروز از منطقه مرزی جنوب بازدید کرد و با رؤسای فرقههای لبنان دیدار و بیانیهای صادر کرد که در آن از لبنانیها خواسته است تا همه نیروهای خود را در این اوضاع دشوار در خدمت وطن خود قرار دهند. وی، همچنین، نمایندگان مناطق جنوب را در پارلمان به حضور پذیرفت و اعلامکرد که در پایان هفته آینده به کویت و ابتدای ماه جاری به قاهره سفر خواهد کرد.
امام موسی صدر هیئتی را به نمایندگی از هیئت مبارزه اجتماعی (هیئة النضال الإجتماعی) به حضور پذیرفت. در این دیدار درباره اوضاع دشوار جنوب لبنان و خطرهای بنیانبرافکنی که آن را تهدید میکند، گفتوگو شد. این هیئت حمایت خود را از بیانیه امام اعلام کرد.
اعضای این هیئت با توجه به آنچه در محافل سیاسی درباره انتصابات جدید در پستهای اداری و دیپلماتیک درجه یک مشاغل دولتی مطرح است، موضوع حقوق شیعه را با امام صدر در میان نهاد و درباره آن گفتوگو کردند. اعضای این هیئت اعلام کردند که در مسیر تلاشهای پرباری که امام صدر برای رفع محرومیت از شیعیان به کار میگیرد، در صفی واحد پشت سر امام خواهند بود.
امام صدر از این هیئت برای پیگیری حقوق شیعیان و پشتیبانی از مواضع بر حق خویش سپاسگزاری کرد و وعده داد که تلاشهایش را برای احقاق حقوق محرومان که غالب وقت و اهتمامش را به آن اختصاص داده است، ادامه خواهد داد.
الف: به مناسبت درگذشت مرحوم حجتالإسلام شیخ هادی عبادی، داماد امام موسی صدر، شب گذشته مجلس یادبودی در حسینیه غبیری برگزار شد. در این مراسم قاری برجسته شیخ مصطفی اسماعیل، به تلاوت آیاتی از قرآنکریم پرداخت و سپس، امام صدر پذیرای تسلیتگویان شد.
ب: امامموسیصدر در دانشکده علوم قضایی سخنانی با عنوان «قضاوتْ رسالت است» ایراد کرد. وی در این سخنرانی تأکید کرد که هستی مبتنی بر حق و عدل است و نهاد قضاوتْ پشتیبان رسالت خداوند است، زیرا مکمل رسالت الهی است.
ج: منابع پارلمانی فاش کردند که نمایندگان شیعهای که پس از تشکیل دولت، از جبهه دموکراتیک خارج شده بودند، به میانجیها اعلام کردهاند که تعاملشان با جبهه دموکراتیک در حال و آینده به میزان آمادگی دولت برای حل جدی مشکلات جنوب منوط است. همچنین، رعایت انصاف درباره حق شیعیان در تشکیلات جدید اداری که دولت قصد اجرای آن را دارد، از طریق بهکارگماری آنان در پستهای خالی گروه یک و پستهایی که شاغلان آن نامزد بخش دیپلماتیکاند، محقق میشود.
این نمایندگان به واسطهها اطلاع دادند که نمیخواهند تصورشان درباره جبهه دموکراتیک متأثر از منافع شخصی یا منطقهای باشد، اما به هیچ وجه نمیتوانند بیتوجهیها را به وضعیت خطرناک کنونی جنوب و تعمیق محرومیتهایی که در دوران نمایندگیشان به فرقهشان تحمیل شده است، تحمل کنند، بهویژه آنکه اکنون فرصت رفع این محرومیتها فراهم آمده است. منابع پارلمانی به این نکته توجه دادهاند که در گام نخست تشکیلات جدید اداری که هیئت دولت تصویب کرد و درباره کارمندان هیئت بازرسی مرکزی و شورای استخدام
شده است، 12 پست اداری سهم شیعیان است و به این ترتیب، 33 درصد از حق شیعیان تضییع شده است. اما شمار کارمندان گروه شغلی یک در بخش دیپلماتیک به پنج نفر میرسد، در حالی که حق شیعیان هشت نفر است، یعنی 31 درصد از حقوق عمومی شیعه کم شده و 25 درصد از سهم شیعه تضییع شده است. این گزارش میافزاید: شمار کارمندان شیعه در پستهای گروه دوم بخش اداری فقط 24 نفر است، در حالی که حق شیعیان 56 پست است و این به معنای محرومیت از 57 درصد حقوق شیعیان است و این محرومیت در پستهای بخش دیپلماتیک بیشتر میشود و به 86 درصد میرسد، زیرا فقط یک کارمند شیعه در این بخش مشغول است، درهحالیهکه حق شیعیان به موجب قانون اساسی و قوانین جاری هفت پست است.
اما در پستهای گروه سه بخش اداری، 115 کارمند شیعه اشتغال دارند که سهم شیعیان 1218 پست است و این به معنای محرومیت شیعیان از 55 درصد حقشان است.
در بخش مناصب دیپلماتیک فقط نُه نفر شیعه اشتغال دارند که به معنای محرومیت 36 درصدی از حقشان است.
این گزارش توضیح میدهد که روند امور در طی چند سال گذشته، بهروشنی نشان میدهد که وعدههایی که برای برطرف کردن اجحاف در حق شیعیان داده شده، در حد حرف باقی مانده و عملی نشده است و نه تنها رفع اجحاف نشده بلکه با گرفتن برخی پستها از شیعیان، بر شدت این اجحاف افزوده شده است. حتی با ایجاد فرصتهای شغلی جدید در گروههای مختلف، محرومیت شیعیان بهرغم وجود فرصت و فراهم بودن افراد شایسته از میان شیعیان، باز هم تثبیت شده است. این گزارش به این نتیجه رسیده است که ظلمی که به شیعیان وارد شده، فقط به لحاظ تعداد نیست بلکه به لحاظ کیفیت و سطح پستها نیز به آنان ظلم شده است، زیرا شیعیان از دستیابی به پستهای حساس محروم شدهاند و فقط توانستهاند مشاغل بیاهمیتی را در مشاغل درجه یک به دست آورند و اکنون وجود چهار پست خالی در بخش اداری درجه یک، فرصت مناسبی برای جبران محرومیت شیعیان و محکی برای آزمایش حسن نیت مسئولان و سیاستمدارانی است که وعدههای لفظی سخاوتمندانهشان گوش فلک را پر کرده است.
امام موسی صدر به این گزارش توجه ویژهای نشان داد و تأکید کرد که اعداد و ارقامی که در این گزارش آمده است، هیچ تناسبی با فداکاریهای شیعیان برای حاکمیت و سربلندی و شکوفایی کشور ندارد. امام موسی صدر و اعضای مجلس اعلا به مطالعه و بررسی دقیق این گزارش پرداختند تا براساس آن اقداماتی عملی برای جبران محرومیت شیعیان و دستیابی شیعیان به حقوق مشروعی ترسیم و تصویب کنند که سالها از آن محروم ماندهاند.
مجلس اعلا اقدامات و پیشنهادهای مختلفی را بررسی میکند که لازم است در سطح رسمی و پارلمانی و یا حتی مردمی ـ در صورت نیاز ـ محقق شود. منابع مسئول در مجلس اعلای شیعیان اعلام کردهاند که احتمال دارد امام صدر در این باره یادداشتی رسمی برای رئیسجمهور و هیئت دولت و نمایندگان ارسال کند، علاوه بر اینکه نمایندگان شیعه نیز مستقلاً به فعالیت پارلمانی مشخصی میپردازند.
ب: امام صدر در پیامی از لبنانیها خواست که سریعاً با همه توان خود برای رویارویی با خطرهایی که لبنان را تهدید میکند، آماده شوند. وی از رئیسجمهور و رؤسای فرقهها و وزیران خواست که با سفر به کشورهای دیگر، واقعیت لبنان و مشکلات جهان عرب را برایشان شرح دهند. امام صدر اعلام کرد: «خطری که جنوب لبنان را هدف قرار دادهاست، خطری حقیقی برای همه اراضی لبنان است.» وی هشدار داد که «فروپاشی جنوب قطعاً فاصلهای با سقوط مناطق دیگر نخواهد داشت.»
به مناسبت نکوداشت شاعر حماسهسرا، استاد پولس سلامه، دیشب جشن ادبی بزرگی در سالن سخنرانی وزارت آموزش ملی برگزار شد. در پیشاپیش حاضران جناب وزیر، پییر الجمیل، و امام موسی صدر و علامه عبدالله العلایلی و هنری لحود، استاندار جنوب، و سعید عقل حضور داشتند.
امام صدر در سخنانی فیالبداهه، به پولس سلامه چنین خطاب کرد: «دوست داشتم قلمی میداشتم که احساس قلبیام را که سرشار از قدردانی و حقشناسی به شماست، بیان کند و آرزو داشتم که سخنانی را بگویم که گویای این احساسات و باورها باشد. با این حال، اگر نتوانستهام قلم تو را به عاریت بگیریم تا تو را و مقام ادبیات را مدح کنم، درباره نقطهای جالب از حیات درخشان تو سخن خواهم گفت. این نقطه درخشان به رغم سادگیاش مبتنی بر سه نکته است:
نخست آنچه در این بیت که در یکی از شعرهایت آمده است:
إنَّ حَظِّی منالحیاةِ سَرِیرٌ
صار مِنی فَلَم یَعُد خَشَبیاً
(بهرهام از حیات تختی است که جزئی از من شده است، لذا دیگر چوبین نیست.)
این تختی که تو بر روی آن عملهای جراحی متعددی شدی و تنها بهره تو از زندگی است، با آنکه پایبند آنی، نتوانسته تو را به چوب تبدیل کند.
نکته دوم ایمان شگرف توست.
و نکته سوم این جمله نوشته توست: مسیحی حقیقی صاحب افق باز همانا فردی است که قرآن و نهجالبلاغه را مکمل دین خود میداند.
کمیته آمار مجلس اعلای شیعیان در گزارشی به امام موسی صدر نتیجه بررسیهای خود را درباره تشکیلات اداری لبنان به ایشان تقدیم کرد. دولت لبنان تصمیم دارد تغییرات گستردهای برای مشاغل اداری ایجاد کند. این گزارش بهطور دقیق و مستند، ظلم و اجحافی را که به شیعیان شده است، آشکار میکند. در این گزارش اشاره شده است که میان 25 تا 86 درصد از مناصبی که به حکم قانون میبایست در مشاغل درجه یک و دو و سه پستهای اداری و کادر دیپلماتیک و مؤسسات دولتی در اختیار شیعیان قرار گیرد، در اختیار دیگران قرار دارد و این رقم غیر از رقم تخلفاتی است که در آن سهمیه مشاغل پایین اداری به دیگران واگذار شده است. در این گزارشآمده است که شمار کارمندان شیعه گروه شغلی یک فقط هشت نفر است، در حالی که به موجب ماده 95 قانون اساسی لبنان که در ماده 96 قانون کارکنان عمومی دولت به آن تصریح
مجلس اعلای شیعیان به ریاست امام موسی صدر جلسهای برگزار و بیانیهای صادر کرد که در آن برنامههای پیشنهادی کمیسیون نمایندگان جنوب را تأیید کرد و از جزئیات آن مطلع شد. مهمترین بندهای این بیانیه عبارتاند از:
1. اقدام فوری برای مسلحسازی آن دسته از مردم جنوب که قدرت حمل سلاح دارند؛
2. تعجیل در بررسی و تصویب طرح خدمت سربازی؛
3. ارتقای سطح معیشتی مردم جنوب؛
4. جبران خسارتهای خسارتدیدگان تجاوزات اسرائیل؛
5. دادن مهلت یکماهه به دولت، برای آغاز اجرای این خواستهها.
مجلس اعلا، همچنین، از مصوبات هیئت دولت مطلع شد. این مجلس تأکید کرد: «این برنامهها هرچند کافی نیست، باید اجرا شود و نمایندگان شیعه در پارلمان و دولت باید بر اجرای این برنامهها و اولویت ندادن هیچ پروژه دیگری بر آن اصرار کنند. مجلس اعلای شیعیان جمود دیپلماتیک و تبلیغاتی موجود را در این مرحله دشوار از حیات لبنان یادآور شد و مجدّانه خواهان پویایی و تحرک گسترده در این دو زمینه شد و بر خواسته خویش درباره اجرای دقیق توافقنامه قاهره برای ادای وظیفه و حفظ حرمت پیمان و قرار دادن امور در جایگاه درستشان تأکید کرد.» مجلس تأکید کرد: «هزینه اجرای مصوباتی که هیئت وزیران مقرر داشته است، کمتر از میزان پیشبینیشده در اینمصوبات خواهد بود، زیرا تلاش هموطنان ما بسیاری از امکانات را فراهم خواهد ساخت.» مجلس اعلا بر این باور است که دولت از تأمین هزینه مالی اجرای این مصوبات، حتی اگر نیازمند سختی و فداکاری بیشتر باشد، عاجز نیست و دیون باقیمانده دولت بر عهده شرکتها و مؤسسات برای اجرای این مصوبات کفایت میکند.
امام موسی صدر دیروز به دیدار سرتیپ نجیم رفت و انتصاب وی را به سمت فرمانده ارتش تبریک گفت. در این دیدار دو طرف درباره اوضاع کنونی منطقه جنوب و مطالبات مردم و تحکیم امکانات دفاعی و حراست از روستاها و تأسیس پناهگاه گفتوگو کردند.
امام صدر هفته گذشته با سفیر کویت در منزل وی دیدار و درباره اوضاع عمومی و بهویژه، وضعیت جنوب گفتوگو کرد.
الف: امام صدر علی الجمال، بازرگان لبنانی، را به حضور پذیرفت. وی چکی را به مبلغ یکصد هزار لیره برای تأسیس سالن سخنرانی در مجلس اعلا تقدیم امام صدر کرد. امام ضمن قدردانی از موقعیت الجمال در خارج از کشور، از همدردی وی با شیعیان و وطنش سپاسگزاری کرد.
فرشتگان در برابر انسان کرنش میکنند…
«با داستانهای اسطورهای چطور برخورد کنیم؟» امام با طرح نمونههایی روشن، به تبیین این نکته پرداخت و سپس وارد بحث درباره واقعیت انسان شد و گفت: «در منطق دینی فرشتگان نیروهایی مجرد هستند که نیروهای جهان هستی را به پیش میبرند. فرشتگان در کارهای خود مجبورند، ولی انسان در منطق دینی مختار است. خداوند نامها را به این انسانِ مختار آموخت و او را بر شناخت هر چیز قادر ساخت. انسان در برابر ناشناختهها بنده است، ولی پس از شناختن آنها سرور میشود. وقتی انسان به همهچیز معرفت پیدا میکند، فرشتگان در برابر او کرنش میکنند.
سیطره یافتن بر همهچیز عامل سجده کردن فرشتگان است. سجده یعنی نهایت کرنش. شیطان چیست؟ نماد شرور است، نه موجودی خاص. شرور برای انسان کرنش نکرد. اگر شرور برای انسان کرنش میکرد، میتوانست مختار باشد و خیر را انتخاب کند. سجده نکردن شیطان یعنی کرنش نکردن شرور.»
امام صدر در پایان گفت: «این ماجرا داستان زندگی انسان بر کره زمین است… همه نیروهای هستی در برابر انسان کرنش میکنند به جز شرور که از آن به شر تعبیر شده است… انسان در آغاز چیزی جز اختیار خود نداشت. این اختیار از صفر شروع میشود و به شناخت همهچیز خواهد رسید. انسان اگر در زندگی شخصی خود ژرف بنگرد و دریابد که مختار است و درگیری او بین خیر و شر ادامه دارد، به داستان آفرینش ایمان میآورد.»
امام سپس باب مناقشه و گفتوگو را باز کرد که به سبب قراری که داشت، طولی نکشید. مهمترین مباحثی که در این گفتوگو مطرح شد، مسئله ازدواج مدنی و مسئله قضا و قدر بود.
موضوع: گفتوگوی مطبوعاتی ـ تأملاتی در آموزههای دینی.
مکان و تاریخ: دانشگاه آمریکایی بیروت
منبع: روزنامه الجریدة، 28/12/1969
متن
«آیا ما به آموزههای دینی نیاز داریم؟» طبیعتاً بله، زیرا این کار من است. ولی تلاش میکنم راه گفتوگو را باز کنم و دیدگاه خود را برایتان توضیح دهم. ما به آموزههای دینی نیازمندیم، زیرا چارچوبی است که ایمان به غیب را در ما حفظ میکند و ما نیازمند ایمان به غیب هستیم. امروزه ما به علم و دانش ایمان داریم: دانشی که انسان را به کره ماه برده و همه اسرار جهان هستی را کشف کرده است و اگر اسراری باقی مانده باشد نیز کشف خواهد شد. پس انسان معاصر چه نیازی به غیب دارد که شاخصه ایمان به خداوند است؟
امام صدر در پاسخ به این سؤال گفت: «غیب در زندگی انسان امری ضروری است. ویژگیهای غیب عبارتاند از: مطلق، دائمی، پایدار، فراگیر، جاودانه؛ در حالی که تجربه در حال تحول و دگرگونی است و به تعبیر علمی، نسبی است.»
امام بر نیاز انسان به ایمان به مطلق تأکید کرد و گفت که علم و نظامها و اخلاق همگی تولیدات بشری است که یک ویژگی خاص دارد: در حال تکامل است. «علم همواره در حال تکامل است. هر آنچه ساخته دست بشر است، در حال تکامل است و چیزی که در حال تکامل باشد، در حال دگرگونی است… همه تولیدات انسانی در حال دگرگونی است و در نتیجه، ناپایدار و متزلزل است… مطلق به انسان اطمینان و ثبات و آرامش میدهد: أَلاَ بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.»[24]
اگر دین، متحول و پیشرفته بود…
امام صدر به بحث درباره مسئله تحول و پیشرفت پرداخت و گفت: «به خدا و غیب ایمان آوردیم. خب، با پیشرفت چه کنیم؟» وی در تعریف پیشرفت گفت: «پیشرفت تعامل و تأثیر متقابل میان انسان و جهان است. وظیفه دین ساماندهی روابط میان انسان و جهان است.»
امام درباره تحول و پیشرفت گفت: «انسان همانگونه که بهطور فزاینده در جهان ژرفنگری میکند، میتواند بهطور فزایندهای نیز در دین ژرفنگری کند. اگر این سه (دین و انسان و جهان) در یک صحنه با یکدیگر تعامل میکردند، ما وضعیتی غیر از این داشتیم. ولی دین به صورت منجمدشده در موزهها گذاشته شد و تلاشی برای ارتقای اندیشه دینی صورت نگرفت. دین در سطح قرون وسطا باقی ماند، ولی تحول و پیشرفت به قرن بیستم رسید. اگر دین به شکلی مترقی فهمیده میشد، امروز چهره جدید دین این امکان را برای او فراهم میساخت که روابط میان انسان و جهان را به شکلی جدید ساماندهی کند.»
[24]ه«آگاه باش که با یاد خدا دلها آرامش مى یابد.» (رعد، 28)
طولانی زندگی مشابهی داشتند. ثروتمند ثروتمند بود، فقیر فقیر بود، باسواد باسواد بود، و بیسواد بیسواد. تحولات اساسی رخ نمیداد. ولی امروزه در زندگی هر انسان تحولاتی سریع رخ میدهد: روستایی به شهر میآید و زندگیاش دگرگون میشود. بیسواد تحصیل میکند و کارمندی ردهبالا میشود و زندگیاش متحول میگردد. فقیر تجارت میکند، مسافرت میرود، مهاجرت میکند و ثروتمند میشود و زندگیاش دگرگون میشود. امروزه زندگی بهسرعت تغییر میکند. این در زمینه زندگی فردی است. در زمینه زندگی اجتماعی نیز انقلابها و تحولات و حرکتهای شتابانی در جامعه رخ میدهد و انسان را نیز به دنبال تغییر محیط تغییر میدهد. این تحولات سریع موجب ناهماهنگی و ناسازگاری در زمینههای گوناگون میان زن و مرد میشود. در گذشته، زن و مرد مدتی طولانی در کنار یکدیگر در یک سطح هماهنگ زندگی میکردند و تحولات سریعی رخ نمیداد. ولی امروزه بعد از آنکه فقیر بودند، ثروتمند میشوند، بیسواد بودند الان تحصیلکرده شدهاند، از طبقهای پایین بودند و الان افرادی صاحب نفوذ شدهاند. این تحولات زندگی زناشویی را تحت تأثیر قرار داد تا جایی که شهروند اروپایی ناگزیر به جدایی و طلاق از همسرش شد، در حالی که در ازدواج کلیسایی طلاق وجود ندارد. به همین سبب، برخی تلاش کردند که از چارچوب این ازدواج بیرون آیند و ازدواج مدنی کنند.
ازدواج مدنی تابع قوانین هر کشور است. ازدواج همواره زیربنای شکلگیری جامعه آینده بوده است. چرا؟ زیرا جامعه آینده از جوانان تشکیل میشود و جوانان نیز فرزندان نسل کنونی هستند که طبیعتاً در اثر ازدواج به وجود میآیند، اگر این تعبیر درست باشد. بنابراین، ازدواج بهطور کلی مدخل جامعه آینده است و همین مسئله سبب میشود که ازدواج بسیار حساس و مهم و دقیق باشد. نمیدانم دستاورد بیرونی ازدواج مدنی، که در آن انسان احساس گناه میکند، چون از محدوده آداب و رسوم و سنتها بیرون آمده است، چه خواهد بود؟ از این جهت که احساسات و دغدغههایی که پدر و مادر در لحظه تماس با یکدیگر دارند، در آینده فرزندانشان بسیار تأثیر میگذارد.
من فکر میکنم اگر پارهای اصلاحات در ازدواج کلیسایی رخ دهد، که هماکنون نیز چنین تلاشی در حال تحقق است، بهتر باشد. درمورد ازدواج در دین مسیحیت من تا همین اندازه حق دارم صحبت کنم. اما در مورد اسلام، همانطور که میدانید ازدواج در اسلام اساساً جنبه مدنی دارد. یعنی در اسلام ازدواج توافقی میان مرد و زن است. هرچند این ازدواج مقدس است، بهطور کلی در اسلام هر توافقی که میان دو طرف برقرار شود مقدس است، حتی خرید و فروش و مانند آن. ولی آثار و پیامدهایی وجود دارد که با توجه به مکانها و قانونهای گوناگون متفاوت است.
درمورد این سؤال که امروزه مطرح است، اگر نظر فقهی مرا در مورد ازدواج مسلمان با غیرمسلمان بخواهید، صریحاً میگویم که دیدگاه رایج میان فقهای اسلام عدم جواز آن است […]