نقد و نظر دکتر عمر فروخ

بسم‌الله الرحمن الرحیم

سلام علیکم. من می خواهم دربار? این مقال? ارزشمند دو نکته را توضیح دهم: یک نکت? عام و یک نکت? خاص.

1. تشریع و قانون‌گذاری در اسلام در برخی از ابعاد آن مبتنی بر پایه های اخلاقی در چارچوب زندگی انسان است و از همین روست که جایگاه معاملات در اسلام به عبادات نزدیک است. تشریع در هم? جوانب زندگی ازجمله اقتصادی و اجتماعی و سیاسی وجود دارد و مثلاً قانون انتخابات جدای از دین نیست. انسان همان‌گونه که در قبال کوتاهی در عبادت مسئول است، برای تقلب عمدی و بی‌توجهی به همسر و فرزندان و مانند آن و در قبال کوتاهی در کارهای اداری و دولتی نیز که بر عهد? اوست، در پیشگاه خداوند مسئول است. بنابراین، قانون‌گذار در اسلام یا به تعبیر درست تر مفسّرِ شریعت باید به این نکته توجه داشته باشد که نخستین هدف از تشریع، فراهم آوردن منفعت حقیقی برای هم? مردم است، نه نزاع میانِ فردی که مجری قانون است با جماعتی که قانون در حق آنان اجرا می شود.

2. نکت? خاصی که می خواستم دربار? آن صحبت کنم بحث رباست. ربا در اسلام قطعاً حرام است و، به هیچ وجه، نمی توان هیچ شکلی از آن را توجیه کرد. ربا زیان های بسیاری در جامعه به بار می آورد و نشان? نبود توازن اقتصادی در جامعه است. جامعه ای که ربا بر آن حاکم است، جامعه ای ناسالم است. اسلام با حرام‌ کردن ربا این مبنا را پایه گذاری کرده است که زمان، قیمت و ما‌به‌ازای پولی ندارد و کسی که با سرمایه اش کار نمی کند و، در نتیجه، خطری نیز آن را تهدید نمی کند، نباید مالش رشد کند. رباخوار منتظر گذشت زمان است تا از بدهکار سود دریافت کند و، در نهایت، هم? بدهی را نیز پس بگیرد.

اصلاح این دو مشکل به بازنگری در پایه و اساس مسئله نیاز دارد. تدوین کنندگان قانون در اسلام باید به هر دو عنصر جامعه، یعنی حاکم و مردم توجه کنند. باید وضع فروشنده و خریدار و دانا و نادان را در نظر بگیرند و قواعد و اصول معاملات را به‌گونه ای وضع کنند که ضامن حقوق هم? تهی‌دستان باشد، زیرا هدف از تشریع و قانون‌گذاری، ایجاد جامعه ای سالم و سودمند است، نه جذب سود به سوی یکی از دو طرف معامله. همچنین، باید در کنار عنصر قانونی و مادی، عنصر اخلاقی و معنوی نیز در نظر گرفته شود، زیرا خداوند متعال به عدل و نیکوکاری فرمان داده است. فرمان به عدل یعنی اینکه حق هرکس را به‌طور کامل به او بدهیم. نیز فرمان به احسان یعنی تفضل یر دیگران بر حسب معامله‌شان. ریش? مشکل ربا در این است که مردم از نظر اقتصادی در یک سطح نیستند و برخی از آنان نیاز دارند از برخی دیگر قرض بگیرند. هرچه این نیاز به قرض ‌گرفتن بیشتر باشد، ظهور ربا و زیان آن نیز بیشتر می شود. قرض بر دو نوع است:

1. برای مصرف، یعنی فرد مبلغی را قرض می گیرد تا برای خود و خانواده اش خرج کند؛

2. برای توسع? اقتصادی.

خداوند متعال به هر دو نوع قرض در قرآن کریم اشاره کرده و فرمان داده است که قرض مصرفی، صدقه ای از قرض دهند? توانگر به قرض‌گیرند? تهی‌دست باشد. راه‌حل این بُعد از مشکل کنونی این