ذهنی از گذشته. از این رو، او برای برافراشتن این بنا برگزیده شد. بنابراین، مقام ولایت، در واقع، مقام اجرای درست اسلام است؛ مقام اجرای آنچه خداوند اراده کرده است و بر زبان پیامبر جاری شده است.

این معنای ولایت است. به بحث خود بازمی‌گردیم. گفتیم که خلقت انسان و هستی از جانب خداست. خداوند به ما نعمت داده و ما را هدایت کرده و راه درستی را که برای ما مقدر کرده، روشن ساخته است. این راه را همان دین دانستیم و اکمال آن با ولایت است. بنابراین، ولایت تمام‌کننده رسالت است. طبعاً، از این بحث بحث‌های دیگری نشئت می‌گیرد. یکی از این بحث‌ها این است که ولایت نیازمند مردم است. اما ما از زاویه‌ای به این مسئله نگاه می‌کنیم که در اصطلاح ما نهفته است. می‌گوییم دین با ولایت کامل می‌شود، زیراکه بدون ولایت، دین در حدِ عبارت و طرح و نقشه‌ای بیش نیست. بنابراین، راهی که خود نعمت حقیقی است و ما برای آن زندگی می‌کنیم. راه دین است. پیش از این گفتیم که ما تغذیه می‌کنیم تا زندگی کنیم، اما زندگی را برای چه چیزی می‌خواهیم؟ برای هدف، برای تحقق رسالت و برای ادای وظیفه‌ای در هستی. راه درست برای اجرای این وظیفه دین است، و راه دین با ولایت کامل می‌شود. برای همین است که می‌گوییم : «وَلَم ینادَ بِشَیء کما نُودِی بِالوِلایـة،» زیراکه ولایت قوی‌ترین سبب تکوین و تربیت انسان صالح است. چرا؟ زیرا انسان بیش از هرچیز از جامعه خود تأثیر می‌پذیرد و حکومت صالح سبب ساختن جامعه صالح است. پس می‌توانیم بگوییم که حکومت صالح مکمل خط ایمانی انسان است. ایمان انسان نیز هماهنگی او با هستی است، زیرا هر جزئی از اجزای هستی نقشی را ایفا و تکلیفی را ادا می‌کند. خورشید و ماه و هرچیزی همین‌گونه است. قرآن این مسئله را سجود می‌نامد. درباره این مسئله پیش از سخن گفته‌ایم. هماهنگی من با هستی در این است که من راه دین را بپیمایم. من دین‌گرا هستم، زیراکه موجودی آزاد و مستقل هستم. قرآن کریم از نقش موجودات در هستی به سجود و تسبیح و نماز تعبیر می‌کند. نقش آن‌ها در هستی مسیر آن‌ها و نماز و سجود و دین آن‌هاست. این خط موجودات با مسیر من هماهنگ و منسجم است. همگی در کاروانی واحد قدم برمی‌داریم. بنابراین، چنان‌که ولایت و رسالت تمام‌کننده ایمان به وحدانیت هستند، موجودات هستی نیز این‌گونه‌اند. همچنین، نعمت چنان‌که قرآن کریم در سوره حمد می‌گوید : « ﴿ صِراطَ الَّذینَ أَنعَمتَ عَلَیهِم ﴾ ،»[388] نعمت هدایت است. آدمی از خوردن و نوشیدن و آب سرد و گوشت قربانی و چیزهای دیگری که در روایات آمده است، برای زندگی استفاده می‌کند. زندگی برای چه؟ برای هدف. راهی که ما را به هدف می‌رساند، راه دین است، که با ولایت کامل می‌شود. بنابراین، «﴿ لَتُسئَلُنَّ یوُمَئِذ عَنِ النَّعِیمِ﴾ » بر این معنا تطبیق می‌کند. این تتمه تفسیر سوره تکاثر بود.