گام به گام با امام موسی صدر جلد 1
میکند که چنین حرکتی آثار شگفتآوری دارد که با آثار مادی اجسام و انرژیها شباهتی ندارد. این تفسیر، اگرچه با نظر یکی از بزرگترین محدثان شیعه، علامه محمدباقر مجلسی، سازگاری دارد، تقریباً با نظر همه فلاسفه مسلمان و نیز با آرای اکثر علمای شریعت ناسازگار است. آنان تجرد را صفتی میدانند که بهگونهای اساسی با مادیت تفاوت دارد، زیرا حرکت و تغییر و تدرج و تکامل و آغاز و انجام و مکان و زمان، همه، از آثار ماده به حساب میآیند و بر موجودات مجردی همچون روح و دیگر مجردات عارض نمیشوند.
3. کاش نویسنده گرامی درباره نکتهای اساسی، که درواقع هدف کلی تألیف چنین کتابهای علمی و دینی است، توضیح میداد؛ آن نکته این است که قرآن کریم کتاب دین و هدایت است و ارائه بحثهای علمی و ذکر قوانین تجربی یا وضع اصول تولیدات فرهنگی بشر از وظایف آن نیست. قرآن کریم بر آن است که انسان کامل را بسازد که مبدأ علوم و غایت آن است، و این کار را با آوردن احکام فردی و اجتماعی و تعالیم مقدسش به صورتی متقن انجام میدهد.
قـرآن کریـم، در بعضی مـوارد، بـرای عبـرتآموزی بیشـتر یـا تأکیدهای تربیتی، امثال و نمونههایی ذکر میکند که ناظر به پدیدههای هستی یا رخدادهای طبیعی یا زوایای تاریخی است. امتیاز قرآن کریم آن است که این نمونهها و امثال با علوم مسلّم در تناقض نیست، اگرچه در قرآن بهگونهای ضمنی از آنها یاد شده است. قرآن میفرماید: وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً[241] و از این گفته نتیجه تربیتی میگیرد و میافزاید: صُنْعَ اللَّهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ.[242]
بدین گونه ما میتوانیم با اطمینان و افتخار تام و تمام بگوییم که مثالهای قرآنی، بدون استثنا، مورد تأیید علوم جدید است و این دلالت میکند که الفاظ قرآن کریم، همچون معانی آن، وحی الهی است و نوشته کسی نیست که سطح فرهنگی او متناسب با دوره او باشد؛ هر قدر این سطح بالا و در اوج باشد.
باز تأکید میکنم دلیل آنکه قرآن این مباحث را مطرح میکند، همان بازگفتن نمونهها و امثال است و وظیفه قرآن وضع اصول و نقل قوانین علمی، همچون کتابهای علمی، نیست.
4. اما درباره خواهش دکتر بزرگوار از من برای بحث تحلیلی و علمی درباره دگرگونیهای نطفه و تطبیق مراحل مذکور در آیات قرآن با آرای جدید علمی، باید بگویم که پاسخگویی به این درخواست در ضمن این سخنرانی که اختصاص به تبیین گوشههایی از دیدگاههای اسلام درباره انسان، یعنی کرامتِ انسان، دارد و همچنین، پرداختن به سؤال مذکور، ضمن اینکه خروج از موضوع بحث ماست، از عهده پژوهشهای نظری برنمیآید، بلکه جای آن در بحثهای تجربی است.
17 رمضان 1387
19 دسامبر 1967
موسی صدر
[241]«و کوهها را بینی، پنداری که جامدند.» (نمل،88)
[242]«کار خداوندی است که هرچیزی را به کمال پدید آورده است.» (نمل،88)