حرام در احکام اسلام، آنچه بسیار جالب است، این است که اسلام از حلال و حرام به طیّبات و خبایث تعبیر می‌کند و این امر، درحقیقت، پاک دانستن انسان است و تکریم او.

عرض? احکام اسلام در این مختصر و بررسی تأثیرات آن‌ها در حفظ ارزش‌های انسانی، مشکل است. لذا، در پایان بحث، به ذکر چند مثال اکتفا می‌کنیم.

عبادات و واجبات و محرمات محدود به امکان و توان آدمی است و عُسر و حَرَج موجب رفع حکم می‌شود. اصل ضرر و ضرار نیز در احکامِ حقوق و معاملات به همین‌گونه است.

جهل، اجبار، اضطرار، اشتباه، فراموشی، هرکدام می‌تواند رافع مسئولیت باشد و تعهد را باطل کند.

کار، عبادت به شمار می‌رود و معاشرت و ایفای وظیف? خانوادگی و اجتماعی، همه، در چارچوب عبادات قرار می‌گیرند تا قداست و انسان‌محوری را از دست ندهند.

روابط میان افراد و گروه‌ها، به تمامی و در هم? حالات، رنگ و جنب? انسانی پیدا می‌کند و این موضوع حتی در احکام جنگ نمایان است. آنچه گفته شد، نمونه‌ها و عناوینی است از حمایت اسلام از ارزش‌ها و مفاهیم انسانی، که آن را با کمال تواضع به این همایش گران‌قدر تقدیم می‌دارم و تأکید می‌کنم که هر عنوان این مبحث، فصلی از فصول قرآن کریم است و یکی بودن اسلام با انسانیت و ارزش‌های آن، بر گستردگی این بحث تأکید دارد و بررسی آن را در مجموع? علوم اسلامی، در قالب دایرةالمعارف کامل اسلامی، ضروری می‌کند. امیدوارم خداوند این تلاش مرا، که در بارگاهش کم‌ارزش است، قبول فرماید؛ خداوندی که شرع اسلام را وضع کرد و انسان را آفرید.

تقاضا دارم عذر مرا بپذیرید.