﴿َیدِی النّاسِ. ﴾ »[346] این ما هستیم که سعادت و شقاوت اجتماعی خود را رقم می‌زنیم. قرآن می‌گوید : « ﴿ إِنَّ اللهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوم حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنفُسِهِم ﴾ .»[347] این آیه درباره سعادت اجتماعی است. مقصود از «ما» در این آیه حالتِ اجتماعی قوم است. این منطق قرآن است : می‌گوید کسی که می‌خواهد سعادتمند باشد، می‌تواند و کسی هم که می‌خواهد نگون‌بخت باشد، باز هم می‌تواند. این مسئله مبحثی طولانی است که إن‌شاءاللّه در مسئله جبر و تفویض یا تسخیر و تخییر بدان خواهیم پرداخت.

در منطق قرآنی سعادت و شقاوتی خارج از فهم و سیطره انسانی وجود ندارد. انسان چگونه سعادتمند می‌شود؟ آنگاه که خود آینده خود را ترسیم کند و بر نفس خود مسلط باشد و سرنوشتش را به دست گیرد و در برابر شهوات و هواها تسلیم نشود و در برابر فشارها و فریب‌ها کمر خم نکند و در برابر این و آن سر فرود نیاورد. این دو مقدمه را گفتم تا بر اساس آن‌ها به نتیجه برسیم.

ما در ماه رمضان تمرین می‌کنیم تا بر اراده و شهوات خود مسلط باشیم و چون بر شهوات و اراده خود مسلط شدیم، می‌توانیم سعادت یا شقاوت خود را رقم بزنیم. در نتیجه، ماه رمضان ماهِ تعیین سرنوشت است، زیراکه از آغاز این ماه تمرین می‌کنیم و نتیجه این تمرین تسلط بر شهوات است. تو مختاری و می‌توانی سعادت و شقاوت خود را تعیین کنی. بنابراین، می‌توانیم بگوییم که سعادت و شقاوت انسان در ماه رمضان رقم می‌خورد. در چه مقطعی از ماه رمضان؟ در اواخر ماه رمضان، آن‌چنان‌که در احادیث آمده است. شبِ قدر نیز در هفته یا دهه آخر ماه رمضان واقع شده است، زیرا این تمرین در آن هنگام به اوج خود می‌رسد. پس، ماهِ رمضان ماهِ تعیین سرنوشت است، زیراکه با روزه سرنوشت خود را رقم می‌زنیم. در این ماه از صبر و نماز یاری می‌جوییم تا زندگی و سرنوشت و سعادت یا شقاوت خود را رقم بزنیم.

شبِ قدر شبِ تقدیر و تحدید و تعیین است؛ شبِ تعیینِ سعادت و شقاوت. این معنای شب قدر است و این معنا نزدیک به همان چیزی است که در تفاسیر متعددی ذکر شده است : در تفاسیر آمده است که از پیامبر سؤال شد : آیا شب قدر به زمان پیامبر اختصاص دارد یا پس از او هم خواهد بود؟ پیامبر در پاسخ گفت که پس از من هم شب قدر خواهد بود. معنای نخستِ شبِ قدر یعنی شبِ نزول یک‌باره قرآن و نه بیشتر، اما این شب هر سال تکرار می‌شود. معنای دومی که از شب قدر گفتم متناسب است با روایاتی که می‌گوید شب قدر استمرار دارد و بهتر از هزار ماه است، زیرا سرنوشت انسان از این طریق و در این شب رقم می‌خورد. اما کدام شب؟ هر انسانی برای خود شب قدری دارد. بنابر این تفسیر، شبِ مشخصی مثلاً 23 یا 27 رمضان، شب قدر نیست. در روزهای پایانی ماه رمضان تو به یاری تمرینی که کرده‌ای، به مقامی والا می‌رسی و در این هنگام می‌توانی سرنوشت را مقرر داری. این شب می‌تواند 23 یا 24 یا 25 یا 26 و یا 30 رمضان باشد. بنابر این منطق، این مسئله ممکن است.

در پایان تفسیر دوم باید بیفزاییم که این معنا از آیات قرآن فهمیده می‌شود. می‌بینید که آیات قرآن بر ماه رمضان تأکید دارند : « ﴿ کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیامُ ﴾