جنجال‏برانگیزی که داشتند، ابعاد توطئه و خطرهای آن را برای همگان درک نمی‏کردند. در واقع تضادهای عمومی در سطح جهان عرب، مانع از آن بود که اراده عربی یک‌پارچه‏ای شکل بگیرد و فاجعه را متوقف کند و از پیشرفت توطئه بدون هیچ‌گونه مانعی بر سر راه آن جلوگیری کند.

اسرائیل نیز پس از شکست‏های گوناگون در انتظار فرصتی بود تا ضربه‌ای سهمگین به اعراب وارد آورد. وقتی آمریکا در سال 1973 از حمله غافل‌گیر‏کننده اسرائیل به سوریه جلوگیری کرد، اسرائیل فرصت طلایی خود را در لبنان یافت، به‌ویژه آنکه لبنان به سبب همزیستی میان مردمانش، سند قاطعی برای محکومیت فلسفه وجودی رژیم ‏نژادپرست اسرائیل به شمار می‏آمد.

شکست اسرائیل با نرسیدن به پیروزی نظامی در جنگ آغاز شد و هم‌زمان، سلاح نابودگر نفت نیز بر ضد آن به کار گرفته شد. به دنبال آن شکست سیاسی در آفریقا و اروپا نیز پیش آمد و 26 دولت آفریقایی اسرائیل را تحریم کردند و دولت‏های اروپایی نیز که طرف‌دار اسرائیل بودند، موضع بی‏طرفی در پیش گرفتند.

اخراج اسرائیل از یونسکو و پس از آن نژادپرست خوانده شدن صهیونیسم در سازمان ملل نیز شکستی ایدئولوژیک بر پیکر اسرائیل وارد آورد و آن را در آستانه فروپاشی قرار داد.

طبیعی بود که اهتمام لبنان به مسئله فلسطین در سازمان ملل و اعطای آزادی تبلیغاتی و سیاسی و نظامی به جنبش فلسطین، اسرائیل را تحریک می‏کرد که ضربه‏ای بر لبنان وارد سازد.

اهداف بین‌المللی توطئه نیز تأدیب لبنان به سبب مواضع خودش و روزنامه‏هایش و همچنین تربیت کردن مقاومت فلسطین و وادار کردن آن به پذیرش راه‌حل‏های مطرح در آن زمان بود. بدون تردید، سوریه نیز به سبب مواضع ناسازشگرانه‏اش یکی از اهداف بین‌‏المللی توطئه بود. هدف آرمانی توطئه نیز این بود که در صورت امکان، به دست سوریه به مقاومت فلسطین ضربه بزند.

دیگر اهداف بین‌المللی را نیز در ساحل دریای مدیترانه و تمایل به دستیابی به پایگاهی برای خود نباید فراموش کرد. هر چقدر بحران عمیق‏تر می‏شد و بیشتر ادامه پیدا می‏کرد، منفعت‌طلبی از رهگذر آن نیز بیشتر می‏شد.

●نقش اختلافات و درگیری‏های درونی لبنان در جنگ چه بود؟ آیا میان مسیحیان و مسلمانان اختلاف در دیدگاه و هویت وجود داشت؟ آیا نمی‏شد از آنچه رخ داد، پیشگیری کرد؟

تفاوت سطح اجتماعی در لبنان زمینه‏ساز جنگ بود و وجود تهی‌دستان به منزله هیزم آتش جنگ و ستون فقرات جنگجویان بود.

درگیری‏های سیاسی در لبنان، که به هیچ وجه در چارچوب منافع ملی و رفتارهای سالم اخلاقی نیست، باعث شده است تا برخی از سیاستمداران در لبنان ابزار دست توطئه باشند، همچنان‌که دستیابی به راه‌حل درونی لبنانی را محال کرده است، به‌گونه‏ای که نیاز به حضور قدرتی غیرلبنانی ضروری به نظر می‌رسد.

تا آنجا که من اطلاع دارم اختلاف در دیدگاه و هویت میان مسیحیان و مسلمانان، جزو علل جنگ نبوده است.

امّا پیشگیری از آنچه رخ داد، نیازمند آن بود که شکاف‏های فراوان داخلی برطرف شود. این مسئله