گام به گام با امام موسی صدر جلد 1
در ذاتِ خود نیازمند زمان و مکان و حرکت نیست. بنابر این تحلیل، جمیع حرکات صادره از انسان، حتی عبادت و ایثار و احسان و تفکر مادیاند، زیرا مثلاً تفکر با حرکت سلولهای مغز انسان، که مادی است، صورت میپذیرد. بنابراین، فیلسوف هیچگاه نمیتواند انفصال جسم از روح را تصور کند و صدور افعال انسانی را تنها از جسم یا روح، بدون در نظر گرفتن دیگری، برای خود ترسیم کند و برخی از این افعال را مادی و بعضی دیگر را معنوی بنامد. بلکه تعامل و تأثر متقابل میان جسم و روح در نزد بسیاری از فلاسفه تا آن درجه است که از آندو یک ترکیب متحد بهوجود آورده است و این سخن ملاصدرا که روح در حدوث جسمانی (جسمانیة الحدوث) و در بقا روحانی (روحانیة البقاء) است، واقعاً بینظیر است.
معیار صحیح شناخت مادی بـودن یا روحانی بـودنِ اعمـال انسان به انگیزه و هدفِ عمل برمیگردد. چهبسا نمازها و صدقات و اندیشههایی که از انگیزههای مادی نشئت گرفته و چه بسیار اعمال مادی و اجتماعی یا اداری که برای اهداف بلند انسانی صادر میشود و آنها را در شمار عبادات مقدس قرار میدهد. وانگهی، آنگاه که ما همه موجودات جهان را مخلوقات خداوند میدانیم و جمیع جوانب و نواحی وجود انسان را پدیدهای حقیقی میبینیم که اراده پروردگار را متبلور میسازد، در این صورت، بسیار مشکل بتوانیم میان یک وجود و وجود دیگری فرق بگذاریم و عمل انسان و بُعدی از ابعاد وجود او را متفاوت از سایر اعمال و جوانب هستیاش بدانیم. بهراستی، این تفریق و تمییز بسیار دشوار است. مگر اینکه خورشید از مرکز طبیعی و مسیر تکوینی خود منحرف شود و مگر اینکه با حرکت خود از کارکردِ حیاتی خود که خدا برای او اراده کرده، منحرف شود.
اینک بُعد معنوی اسلام را بررسی میکنیم.
اسلام جمیع موجودات جهان را، در تمام جوانب مادی و معنوی، مقدس میداند و همه را سجدهکننده خدا و تسبیحکننده ذات مقدس الهی میشمارد. حتی شر و ضرر موجودات شریر و مضر نسبی است و اگر از آنها بجا و بهاندازه استفاده شود، دیگر شر و ضرری در کار نخواهد بود.
آیین مقدس اسلام به جمیع جوانب وجود انسان و همه تمایلات و رغبات وی بها میدهد و میکوشد که روابط انسان را با دیگران تنظیم کند و فعالیتها و کوششهای او را در صحنه حیات برنامهریزی کند و تمایلات و شهوات وی را تعدیل کند تا انسان امکان یابد نقش جهانی خویش، یعنی نقش خلیفةاللهی خود را در زمین به کار بندد و با استفاده از همه ابعاد وجودی خویش بهترین و پاکترین زندگی را داشته باشد و بیشترین بهره را از هستی ببرد. در چنین خطی یعنی خطِ ادای واجبات به همراه حیات پاکیزه کامل، هر عملی که از انسان صادر شود و هر حرکتی که از ناحیه او سر زند، مقدس است و عبادت بهشمار خواهد آمد. همچنین، ما مشاهده میکنیم که اسلام به همه اعمال و کردار انسانی که از انگیزهای سلیم صادر شوند، صفت و ویژگی معنوی بخشیده و به همه موجودات جهان هستی صبغه قداست زده است. پس نگوییم معنویات در اسلام ضعیف است و اهتمام اسلام به مادیات است، بلکه درستتر این است که بگوییم بُعد معنوی در اسلام تا آن حد قوی و جامع است که هرچیزی را به معنویات متحول میسازد. شاید علت اینکه در تعابیر قرآنی در اغلب موارد نفْس به جای روح به کار رفته، همین تقارن میان روح و جسم باشد، چون آن روحی که به تصرف