کاه پس‌مانده کردند. نیز، اشاره کردم که این سوره در مکه نازل شده است و پیامبر در آن وقت 45 سال داشت. چون پیامبر در عامل‌الفیل متولد شده بود. بنابراین، برخی از شنوندگان این سوره عام‌الفیل را به چشم دیده بودند. بیشتر شنوندگان با پیامبر دشمنی داشتند و می‌کوشیدند که از عقاید خودشان دفاع و به هر وسیله‌ای پیامبر را تکذیب و رد کنند. آنان به دعوت پیامبر اهانت و آن را مسخره می‌کردند و بیمارگونه می‌خواندند. به آن شک و برای خود پیامبر توطئه‌چینی می‌کردند. پس، اگر خدشه و مخالفت با واقعیت یا دروغ و اشتباهی در سخنان پیامبر می‌یافتند، آن را بهانه می‌کردند و قرآن را انکار. پیامبر در برابر دیدگانشان و در میان آنان 45 سال زندگی کرده بود و شاید نیمی از شنوندگان بیش از این عمر داشتند. آنان گردهم آمدند و پیامبر به آنان گواهی می‌دهد و می‌گوید : « ﴿ أَلَم تَرَ کَیفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصحابِ الفِیلِ أَلَم یَجعَل کَیدَهُم فِی تَضلِیل وَ أَرسَلَ عَلَیهِم طَیراً أَبابِیلَ تَرمِیهِم بِحِجارَة مِن سِجِّیل فَجَعَلَهُم کَعَصف مَأکُول ﴾ .»

واقعه در روزگار آنان رخ داده بود و آنان تفاسیر عقل‌گرایانه امروز را نمی‌دانستند. چنان‌که گفتم، محمّد عبده «الطیر» را به میکروب و بیماری واگیردار تفسیر کرده است. آنان این معنا را نمی‌فهمیدند، زیرا میکروب بعدها کشف شد.

آنان می‌دانستند که «الطیر» به معنای پرنده است، و ابابیل یعنی دسته‌ای پس از دسته‌ای و این دسته‌ها سنگ‌های گلی به سوی سپاه ابرهه پرتاب و آنان را چون کاهِ پس‌مانده کرده‌اند. این واقعه در برابر دیدگان آنان رخ داد. اگر در گفته پیامبر کمترین دروغ و اشتباهی بود، به آن اعتراض می‌کردند و پاسخش را می‌دادند و به این لغزش تمسک و به آن احتجاج می‌کردند. نبودِ این مسائل دلیل منطقی روشنی بر درستی این واقعه است؛ واقعه‌ای که مبدأ تاریخ عرب شد. این مسئله تعجب‌برانگیز نیست، زیرا جنودِ آسمان‌ها و زمین در اختیار خداوند است. این معجزه نیز مانند بسیاری دیگر از معجزات به اراده خداوند اتفاق افتاد تا از خانه‌اش صیانت کند؛ خانه‌ای که آن را برای معتکفان و طواف‌کنندگان و ساجدان و راکعان فراهم کرده است. نیز، برای اینکه این خانه را خاستگاه رسالت پایانی خداوند، رسالت محمد(ص) قرار دهد. در این سوره به‌صراحت ‌گونه‌ای تحدی و مبارزه‌طلبی آمده است. آنان سپاهی مسلح داشتند و بزرگ‌ترین حیوان یعنی فیل را برای نابودی کعبه به کار گرفتند. پروردگار نیز از کوچک‌ترین حیوان و کوچک‌ترین سلاح یعنی پرنده‌ای کوچک و سنگ‌ریزه‌هایی گِلی برای هلاکتِ بزرگ‌ترین سپاه و بزرگ‌ترین سلاح استفاده کرد. این مسئله نوعی توجه دادن به نیروی الهی است. توجه دادن به این نکته است که فیل با همه عظمتش و سپاه با همه تمرین‌ها و عده و توانش، در برابر جنود خداوند و در برابر پرندگان کوچک و سلاحی خرد سودی نمی‌بخشند: « ﴿ فَجَعَلَهُم کَعَصف مَأکُول ﴾ .»

پس از این، در سوره قریش آمده است: «﴿لِإیلافِ قُرَیش إیلافِهِم رِحلَـةَ الشِّتاءِ وَ الصَّیفِ. ﴾» واژه «ایلاف» به معنای الفت و پیمان و صلح و محبت و دوستی است. می‌دانیم هنگامی که حضرت ابراهیم(ع) در مکه بود، در آنجا میوه و مواد غذایی و رزقی نبود. حضرت ابراهیم(ع) از خداوند خواست که فرزندان و ذریه‌اش را رزق و روزی دهد. وقتی مکه، پس از دعوت حضرت ابراهیم(ع) عبادتگاه و پناهگاه و زیارتگاه عرب شد، بی‌شک آمد و شد حجاج و زوار و طواف‌کنندگان و فعالیت و تجارت برای مکیان اموال