دوم، ورود فوج فوج مردم به دین خدا در اثر پیروزی است و نتیجه یاری الهی. اصل اسلامی تأکید می‌کند که هرکس رابطه خود و خدا را اصلاح کند، خدا رابطه بین او و مردم را اصلاح می‌کند. در حقیقت، هدفِ تلاش و حرکت انسان باید رضای خدا باشد، حتی اگر انسان در حال خدمت به مردم و برآوردن حاجات و خواسته‌های آنان باشد. خدا از راه خدمت به خلق عبادت می‌شود. البته، این بدان معنا نیست که هدف را مردم و رضایت آنان قرار دهیم که در این صورت در نفس انسان احساس راضی کردن مردم رشد خواهد کرد و مردم بتی برای عبادت آدمی می‌شوند و این امر به تلاش برای جلب رضایت آنان منجر می‌شود، حتی اگر کاری برخلاف مصلحت آنان باشد. افزون بر اینکه دستیابی به این هدف دشوار است. انسان باید با خدای واحد همراهی کند و قصدش در حرکت و تلاش رضای خدا باشد. از این طریق به محبوبیت مردم و احترام آنان نیز خواهد رسید، بدون اینکه هدفش آن باشد.

سوم، در حال پیروزی، که از حالت‌های خطرناک برای اخلاق انسان است، آدمی غالباً تعادل خود را از دست می‌دهد و دچار غرور می‌شود. این همان چیزی است که پس از جنگ 1967 میلادی برای رهبران اسرائیل رخ داد که در سخنانشان دولت‌های بزرگ را تهدید می‌کردند. اما انسان مؤمن که ایمان به عمق قلبش نفوذ کرده است، چون کوه استوار است و بادها و طوفان‌های پیروزی او را متزلزل نمی‌کند. متعادل و متوازن است. پیروزی مانند مصیبت و عزا و ترس و تنگدستی و خشم و غضب امتحان‌هایی است برای ایمان انسان.

قرآن این حالت‌ها را یکی‌یکی در آیات خود، با توجه به اهمیت حفظ تعادل و توازن، که از شرایط امتحان الهی مؤمن است، برمی‌شمارد. از این رو، قرآن کریم به پیامبر(ص) دستور می‌دهد که هنگام پیروزی کامل باید حمد و تسبیح خدا را بگوید و بداند که خدای تعالی صاحب نعمت و سزاوار حمد و ستایش و منزه از هر نقص و عیبی است. بر اوست که از حالت‌های بشری که بدان دچار می‌شود، استغفار و طلب آمرزش کند. و بداند که خدا صاحب فضل و صاحب نعمت است و از همین رو، پذیرنده توبه بندگان است.

در سیره آمده است که پیامبر(ص) سر فرودآورده و استغفارکنان وارد مکه شد و دشمنان خود و کسانی را که به او ظلم و او را از مکه اخراج کرده بودند، بخشید و آنان را رهاشدگان در راه خدا و برای خدا و فی سبیل‌اللّه خواند.

چهارم، در اینجا اخلاق‌مدار بودن اسلام آشکار می‌شود و اینکه اسلام برای کامل کردن مکارم اخلاقی آمده است، همان‌گونه که حدیث شریف تأکید می‌کند که همه تلاش‌ها و مبارزه‌ها برای اخلاق انسان بوده است. باید که از انسان و از انسانیت انسان در هر حالت و هر وضعیت محافظت و پاسداری کرد. این همان معنای «ذکر»ی است که قرآن کریم آن را بالاتر از نماز برشمرده است : « ﴿ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ وَلَذِکْرُ اللهِ أَکْبَرُ ﴾ .»[265]

برادران مؤمن، برادران مجاهد، بیایید در هنگامه شدت و سختی و هنگامه درد و نیز به هنگام پیروزی و نصرت و هنگام ضعف با خدا باشیم؛ تا از کسانی باشیم که در چنین ماه مبارکی به قبله اول خود وارد شویم و بار دیگر این سوره مبارک را قرائت