است. اگر بخواهیم‌ درباره‌ عقب‌ماندگی‌ فرهنگی‌ نمونه‌ای‌ متکی‌ بر آمار و ارقام‌ ذکر کنیم، کافی‌ است‌ که‌ بدانیم‌ کودکان‌ میان‌ شش‌ تا دوازده‌ساله‌ یکی‌ از مناطق‌ شیعه‌نشین، که‌ دوازده‌‌هزار نفرند، بر طبق‌ بررسی‌های‌ سال‌ 1960میلادی، تنها 31 معلم‌ رسمی‌ دارند، یعنی‌ هر 387 نفر پسر و دخترِ‌ شش‌ تا دوازده ساله‌ یک‌ معلم. پس‌ از این همه‌ آمار و ارقام‌ و شواهد عینی‌ و ملموس، باز هم‌ درباره‌ اسباب‌ و عوامل‌ عقب‌افتادگی‌ ساکنان‌ این‌ مناطق‌ سؤ‌الی‌ باقی‌ می‌ماند؟

الف. بسیاری‌ از روستاهای‌ شیعه‌نشین‌ لبنان‌ از آموزش‌های‌ مذهبی‌ محروم‌اند. مسجد و مدرسه و مبلغی‌ در آنجا دیده‌ نمی‌شود. این‌ پدیده‌ نوعی‌ بحران‌ معنوی‌ برای‌ ساکنان‌ این‌ مناطق‌ به‌وجود آورده‌ است‌ که‌ خطر اجتماعی‌ مرگباری‌ را در پی‌ دارد.

ب. هجوم‌ روستاییان به‌ بیروت‌ و مراکز دیگر استان‌های‌ کشور، بدون‌ راهنمایی‌های‌ مذهبی‌ و تهذیب‌ اخلاق، فاجعه‌ اجتماعی‌ وصف‌ناشدنی‌ای را به‌ بار خواهد آورد.

ج. مؤ‌سسات‌ فرهنگی‌ و اجتماعی‌ شیعیان‌ بسیار ضعیف‌ و نیازمند هماهنگی‌ و تعاون‌ است‌ و در حال‌ حاضر توانایی‌ جذب عده اندکی از‌ دانش‌آموزان شیعه‌ را دارد. لذا عده‌ بسیاری از جوانان‌ شیعه، به‌ناچار، برای‌ فراگرفتن‌ دانش، جذب‌ سایر مؤ‌سسات‌ می‌شوند. پرواضح‌ است‌ که‌ مشکلات‌ این‌ قبیل‌ مؤ‌سسات‌ آموزشی‌ و شیوه‌های‌ ارشادی‌ و تبلیغی‌ آن‌ها نسبت‌ به‌ فرزندان‌ فِرَق‌ دیگر، مشکل‌ دردناکی‌ است‌ که‌ بسیاری‌ از عقده‌های‌ روانی‌ و سرگشتگی‌های‌ روحی‌ را موجب‌ می‌شود.

د. اوقاف‌ شیعه، با همه‌ فراوانی، مهمل‌ و بدون‌ استفاده‌ رها شده‌ است، حال‌ آنکه‌ اگر بر طبق‌ برنامه‌ای منظم‌ از این‌ منابع‌ عظیم‌ بهره‌برداری‌ شود، ثروت‌ سرشاری‌ در مسیر منافع‌ ملی‌ و پیشرفت‌های‌ اجتماعی‌ کشور و در جهت‌ تربیت‌ اخلاقی‌ نسل‌ها و بالا بردن‌ سطح‌ فرهنگ‌ عمومی‌ به‌کار می‌افتد و کامیابی‌های‌ فراوان‌ به‌ ارمغان‌ می‌آورد.

ه . احساس‌ محرومیت‌ و ناتوانی‌ نزد هم‌وطنان‌ شیعه، به‌ویژه‌ طبقه کارمند‌ آن، از احساس‌ عجز شیعیان‌ در ابراز کامل شخصیت‌ خویش‌ در همه‌ میدان‌ها و زمینه‌های‌ زندگی‌ نشئت گرفته است، فرقه آنان باید به‌گونه‌ای باشد که‌ پشتیبان‌ کوشش‌ و موفقیت‌ فرزندانشان‌ و نقطه‌ اوج‌ افتخار و یاور ایشان‌ در شداید و گرفتاری‌ها باشد. این احساس عجز مسبب بسیاری‌ از عقده‌های‌ روانی‌ است، که‌ موجب‌ کاهش احساس‌ مسئولیت‌ و ایفای کامل‌ و گسترده‌ تعهدهای‌ ملی‌ می‌شود.

چنین‌ وضعی‌ برخی‌ گرایش‌های‌ منفی‌ را در فرزندان‌ شیعیان‌ کشور لبنان‌ به‌وجود آورده‌ است، از جمله:

1. نداشتن‌ اعتماد به‌ نفس‌ برای‌ بالندگی‌ و فقدان‌ وحدت‌ و اتحاد.

2. ناامیدی از برنامه‌های‌ دولت‌ و مسائل‌ اجرایی، به‌ویژه‌ اینکه‌ همه‌ برنامه‌های‌ حکومتی‌ تنها تبلیغاتی‌ است و برنامه‌هایی‌ جزئی‌ که‌ به‌ اجرا درمی‌آید، جنبه‌ تسکینی‌ دارد و به‌منظور جلوگیری از انتقاد و گله است.

3. اطمینان‌ اندک‌ به‌ روحانیان‌ و شخصیت‌های‌ سیاسی‌ شیعه، به‌ علت‌ نداشتن وحدت و همکاری‌ در مسیر انجام‌ دادن کارهای‌ عام‌المنفعه در راه‌ رفاه‌ و رفع‌ محرومیت‌ از شیعیان. ناگفته‌ نماند که‌ این‌