کار و کارگر
این سخنرانی با همین عنوان در کتاب رهیافتهای اقتصادی اسلام درج شده است.
میخواهیم درباره کار و کارگر صحبت کنیم. این موضوع شامل چند مسئله است:
یکم. تعریف کار.
دوم. تفاوت میان تلاش و کار، تا با این بررسی پارهای اصطلاحات اسلامی را بشناسیم.
سوم. تقسیم کار به کار فکری و بدنی و بسیط و مرکب و متراکم.
چهارم. کار و طبیعت.
پنجم. انواع کارگر.
ششم. سهم کار در تولید. در این بحث بهطور مشخص میان نظر اسلام درباره کار و دیگر مکاتب فکری، و ارزش کار نزد آنان، تطبیق و مقایسهای صورت خواهیم داد.
هفتم. بحثی ضروری و متناسب با این مباحث��� که نظریه ارزش است، چراکه مسئله ارزیابی کار، ما را به مسئله تعیین و تعریف ارزش میرساند. تعیین ارزش، چنانکه میدانید، در مکاتب مختلف اقتصادی تفسیرها و ملاکهای مختلفی دارد. معروفترینِ این نظریهها نظریه مارکس است که میان ارزش و کار صورتگرفته بر روی محصول نسبت تساوی برقرار میکند. تقریباً مکتب اقتصادی مارکس بهطور عمده بر این فرضیه که ارزش مرتبط با کار است، تکیه میکند. پس باید آن را بررسی کنیم. میکوشیم در عین پرداختن به این مباحث، زمینه گفتوگو درباره این مباحث و نقد آنها را نیز فراهم کنیم. و اگر پارهای از مسائل درباره کار از قلم افتاد، جوانان باید به ما یادآوری کنند تا آنها را نیز مطرح کنیم.
یکم. تعریف کار
دوست دارم در این فرصت این مسئله را مطرح کنم. این بحث به اعتبار اینکه میخواهیم تا حد بسیاری به اصطلاحات علمی اسلامی و دیگر مکاتب جدید فکری نزدیک شویم، عنوان مقدمه را دارد. پس ضرور است تا اندکی این اصطلاحات را فرا گیریم.
یکی از تعاریف این است که کار بخشی از انسان است، مانند هر قطعه مادی. یعنی انسان از قطعاتی تشکیل شده است. انسانی که میبینیم، سر دارد، پا دارد، گوشت دارد؛ اینها قطعاتی از انسان هستند. کار نیز حقیقتاً قطعهای از انسان است، نه به صورت مجازگویی و یا با تسامح، زیرا کار فعالیت بدنی و فکری است. مثلاً اگر من این زیرسیگاری را بلند کنم، کاری انجام شده است، یا اگر سخن بگویم یا فکر کنم، باز هم کاری صورت گرفته است. این کارها انرژی و نیروست، یعنی همان نیرویی که برای بلند کردن این زیرسیگاری یا حرکت دادن زبان و یا تحریک سلولهای مغز در هنگام تفکر به کار بستهام.
این نیرو درحقیقت چیست؟ این نیرو تبدیل ماده به انرژی است. این مسئله بحثی است که امروز نیز از نظر فلسفی و از نظر دیدگاه اینشتین درباره تبدیل ماده به انرژی مطرح است.
انسان هنگامی که کاری میکند، سلولهای جسم خود را به انرژی تبدیل میکند. هنگامی که من نشستهام و کاری نمیکنم، در جسم من موادی به صورت سلولها و مواد غذایی در خونم وجود دارد؛ موادی از انواع مختلف ویتامینها و مواد قندی و غیر