میتواند از سیطره امیال بر نفس خود آزاد گردد. بدینگونه، پس از تمرین در ماه رمضان، میتواند در افقی وسیعتر و در گسترهای فراختر بر نیازهای مادی چیره شود؛ درست مانند کودکی که پس از آموزش شنا در برکهای کوچک آماده میشود تا در جایی بزرگتر مانند دریا شنا کند، ما نیز در روزهای ماه مبارک تمرین میکنیم و از ارتکاب برخی کارها امتناع میورزیم و با این کار و تمرین میتوانیم بر حاجات مادی غلبه کنیم و از نیازهایی آزاد شویم که توانمندیهای آدمی را اندک و محدود میکند. این نیازهای مادی مانع آزادی انسان در زندگی هستند. بنابراین، روزه برای آدمی ارادهای آزاد و استوار میسازد. از سوی دیگر، هنگامی که آدمی از برآوردن نیازهایش امتناع میورزد، درد نیاز را در خود و خانواده و فرزندانش حس میکند و از این طریق درد نیازمندی برادران و هممیهنان و فرزندان امت خود را درک میکند. در این موقعیت، پرده شرایطِ خاص پیرامون از مقابل دیدگانش برداشته میشود. بیشک، درک دردها و محرومیت امت و نیازهای میهن او را در تعیین سرنوشت یاری میکند. علاوه بر اینها، چون روزه سرکشی در برابر نیازهای مادی است، آدمی را به ادراکات معنوی نزدیک میسازد. این هم انی است که از آیات قرآنی فهمیده میشود؛ آیاتی که میان ماه رمضان و نزول قرآن پیوند برقرار میسازد. از این رو، که پیوندی ژرف میان روزه و درک عمیق از حقایق بلند برقرار است، قرآن در ماه رمضان نازل شد و روزهدار نیز در این ماه قرآن را تلاوت میکند و معانی آن را درمییابد.
از آنچه گفتیم روشن میشود که سه عامل برای توفیق آدمی وجود دارد. نخست اراده آزادی است که از مصلحتورزیها و نیازهای شخصی دور است. عامل دوم درک دردهای امت است و سومین عامل آگاهی و فهم و ذهنیت باز در برابر حقایق است. با این عوامل سهگانه آدمی میتواند طرح آیندهاش را ترسیم کند و بدینگونه در شب قدر آینده خود را نقش بزند و خود و امت خود را به سعادت برساند؛ یا اینکه خود و امت خود را بدبخت کند. پس میبینیم که شب قدر هرکسی با دیگری متفاوت است.
بیشک، در پایان ماه رمضان که آدمی از این تمرین و از این آمادگی بهره برده است، به درجهای از قدرت و آگاهی و ادراک میرسد که همان راه سعادت خود و امت اوست. اما در کدام روز و کدام شب؟ برای هر انسانی متفاوت است. ممکن است آدمی در شب یا روز بیستویکم یا بیستوسوم و یا بیستوهفتم به این درجه نائل شود. این مسئله سبب اختلاف در معنای شب قدر و اختلاف در تعیین این شب است. اما آنچه مورد اتفاق است، آنکه شب قدر در دهه پایانی ماه مبارک واقع شده است.
در پیوند با این معنا میتوانیم معنای دیگری دریابیم که نزدیک بدان است. هنگامی که در ماه مبارک قرآن را تلاوت میکنیم، میبینیم که آیه دعا در ضمن آیات روزه وارد شده است : «﴿وَ إِذا سَأَلَک عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبُ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ.﴾»[188] بنابراین، انسان در ماه رمضان و در هنگام روزهداری میتواند دعا کند و دعایش مستجاب میشود. روایات بسیاری تأکید دارند که دعا در ماه رمضان مستجاب خواهد شد. از اینجا درمییابیم که شروط استجابت دعا تزکیه نفس و تن ندادن به نیازها و قطع دلبستگیهای مادی زمینی و معراج و درک اندوه دیگران و آمادگی دل و عقل
[188]. «چون بندگان من درباره من از تو بپرسند، بگو که من نزدیکم و به ندای کسی که مرا بخواند پاسخ میدهم.» (بقره، 186)